HUUB BEURSKENS - ECHOGRAFIE



Ooit had ik een appendix van 8 cm met een diameter van
0,8 maximaal die op 2 cm van de top slechts 0,3 cm mat.
Hij was erbij toen ik gezoend werd door mijn eerste schat,
ging mee naar Praag, Parijs en Rome. Wat was er beter dan

jaarlijks naar Manolates tussen de bomen waarin die dag
de nachtegalen floten of genieten van de zomerochtendmist
op een Venetiaans terras? Tragisch als een zelfmoordterrorist
stond hij opeens me naar het leven. De serosa bleek hemorragisch

en had fibrinopurulent beslag. Wellicht doordat hij niets opving
van de wereld om me heen, meende hij dat ik me van hem afkeerde,
zelfs in mijn dromen, terwijl ik hem waardeerde juist; nog slechts
dommen vinden zo’n wormvormig aanhangsel een onnut ding.

De wond is goed genezen. Nu loop ik alweer tijden rond met pijn,
men zag echter niets meer dan rechts een levercyste, subcapsulair,
heel klein, geen concrementen in de galblaas, dunwandig, noch
aanwijzingen voor mankementen in de slanke galwegen, het traject

der ureters en in de blaas, een normale milt en pancreas. Maar wie
hier is de baas, wie moet wie hier danken? En het overgrote deel van
waaruit, waardoor, waarmee, waarin ik besta werd niet eens bekeken
en gemeten. Bang maakt het me maar, en alleen, dat almaar geluister

naar mistig gefluister, naar geruis in valleien zonder nachtegaal.
Straks moet ik nog naar de psychiater om me te laten vertellen wat
ik al lang wist: dat ook mijn geest nooit van mezelf geweest is. Niets
ben ik dan echo’s van mijn wegtikkend ik. Ooit had het een appendix.


[eerste staat, 20 juni 2020]

WIEL KUSTERS - TWEE NIEUWE GEDICHTEN


solipsisme

Met beelden die ik mij herinneren wil,
heb ik een leven doorgebracht. Kijk niet.
Als je me schrijvend vindt, vind je me stil,
tot je me lezen gaat en plotseling ziet
dat ik je hoor en daar een beeld van maak.
‘Herinnering, voortijdig vastgelegd.’
Waarmee ik aan de toekomst dus niet raak
en aan ’t verleden niet waar ik aan hecht.

Een houten armpje krabt mijn ene rug,
een woord als kus verrukt mijn andere tong.
Mijn hand schrijft klaar, maar dat komt me te vlug.
Vlees is gewillig, het papier is stug.

‘Jij bent de adem die zich in mij wrong
en zich, de dood getrouw, weer uit mij zong.’



anoniem

En al weet niemand hoe ge heet en wie
ge waart of zelfs maar dat ook gij bestond,
dat neemt niet weg dat ik u voor me zie
en mij in u en u in mij hervond
als gold het een geboorte, want die geldt
tot aan de dood of wat daar nog op volgt,
tot een van ons zich daarvan heeft hersteld
en zonder rijmwoord door het leven gaat.

Want het volledigst leeft ge zonder naam,
in wat nog door geen woord verkaveld is,
dus buiten alle taal, die ons begrenst.

Al zijt gij niet degene die dit wenst
en heb ik mij in namen vaak vergist,
’k zal altijd weten hoe gij niet meer heet.

MARIN SORESCU - GELEGENHEIDSGEDICHT VOOR EEN SYMPOSIUM OVER GRENSKWESTIES

Marin Sorescu - Zelfportret
Wachten tot het kookt


Onder het wachten, tot de bonen koken,
lees ik op mijn gemak de krant. Als het waar is dat
wie kookt langer leeft, zal ik nog heel vaak
de krant kunnen lezen. (Zo niet, dan niet.)

Er zijn dingen die zich herhalen,
er is ook veel twijfelachtig nieuws.
(Betrouwbaar als altijd: de overlijdensberichten.)
Maar intussen zijn de bonen in beweging gekomen, ze pruttelen
zelfs – en begeleid door kwesties die de mensheid
in beweging houden (de toestand in het Midden-Oosten,
de escalatie van de diverse wedlopen) kijk ik door de damp
naar het op en neer van de bonen in de pan,
visjes in een aquarium, rondgedreven door
het vagevuur van interne stromingen. (Gisteren
heb ik het aquarium uit mijn kamer weggedaan;
deze winter vriest alles dicht; het ligt nu ergens achterom.)

Zo meteen moeten de uien erbij, ook de
aardappels wachten erop dat ik ze schil (er zijn mensen
die beweren dat je de schillen moet meeëten),
ieder moment kan de peterselie arriveren,
tja, en de wortelen moeten dit keer héél in de pan –

En zo, in de dampkring van actieve keukenbesognes
leren we de veelheid der dingen
kennen en waarderen; we leren ze accepteren ook;
zelfs deze moeilijk te bedwingen tegenstrijdigheden
worden steeds duidelijker; want per slot van rekening, nietwaar,
moeten de krachten van het goede uiteindelijk winnen...

Ofwel is de vlam te groot, of
ze is te klein – daar zet al een lieflijke
geur aan tot handelen.
Je zet de vlam dus hoger,
doet de drie wortelen erbij,
de uien, de aardappels...

Op de laatste bladzij aangeland
kan ik dus weer opnieuw beginnen.
Alles is vredig, alles fantastisch.
Wel had het water al lang ververst moeten worden,
nou ja, wat geeft het!
Zelfs de oeroude problemen komen in een nieuw licht te staan.
Inderdaad: onder het koken raakt men bij wijze van spreken
                                                                                          in het ritme
van zeer wezenlijke dingen – het wassen van groente,
het afwassen van borden, dat wat er in je denken verandert,
de mogelijkheden van een waterleiding – ‘warm’, ‘koud’–
ja, dat sust en bedaart de zenuwen.
Daarom hebben de Chinezen ook zo’n eindeloos lange lijst
feest- en herdenkingsdagen... om nog maar te zwijgen van
de Italianen... zelfs bij ons is, weet u wel, de levensverwachting
van voormalige legerkoks hardnekkig gestegen; iemand uit
de buurt bijvoorbeeld, die ‘op 3 april 94 werd’;
drie jaar geleden kreeg hij weer tanden – zijn
gebit is weer volledig intact. Mijn vriend
Nae Diaconu evenwel kan nu niet koken
zonder twee liter wijn; en als de bonen wat ouder zijn
ook niet zonder een paar borrels.

De foto’s zijn nogal wazig,
de letters vaak te klein.
Verbazingwekkend is wel, dat de Mexicanen zelfs met hun steeds weer
heviger crisis nog in leven zijn.
Maar als je eenmaal boven de 75 komt, mag je
op een nieuwe lente rekenen; op je tachtigste kun je
niet eens meer huilen, je trekt voor de warmte de kosmos aan
zoals hij is (is, niet is, met God, zonder God)
en bekreunt je plotseling zeer om alles
wat de kranten melden.
Al gauw ben je zo fit,
dat geen nuance je ontgaat.

Toch nog een uitje misschien?
Puur vitamine.
Net als de hele kookkunst: eindelijk begrijp je
het geheim van alle speculaties van Kant;
ook hij heeft zelf gekookt.
Ja, met een stuk ui dek je je  in
tegen de magnetische stormen van de zon, die elkaar zo
afschuwelijk versterken en de aarde met haar heerlijke
verworvenheden dreigen te verslinden.

Twee, drie artikelen bewaar je
voor na het eten.

De deur knarst
terwijl ik de krant dichtvouw.
Mijn vrouw is terug van de markt.
‘Wat doe jij daar nou? Het gas staat
veel te hoog voor bonen,
ze zijn vast en zeker aangebrand.
Laat mij maar doen,
ga jij maar
schrijven.’


vertaald door Wiel Kusters, naar het Duits van Oskar Pastior

_____________
AANTEKENING

Marin Sorescu - Portret van Wiel Kusters

De Roemeense dichter en toneelschrijver Marin Sorescu (1936-1996) schreef dit gedicht voor het internationale poëziefestival en symposium Grenzen aan de taal, dat Hans van de Waarsenburg en ik, in samenwerking met de Stadsschouwburg Heerlen, in november 1988 organiseerden, en waar naast Sorescu optraden Michael Hartnett, Oskar Pastior, Zafer Şenocak, Tom Pickard en Dieter Fringeli, en als Nederlandse deelnemers onder anderen Frans Budé, Leo Herberghs, Bert Schierbeek en Leo Vroman.

Een jaar na Sorescu’s optreden in Heerlen brak in Roemenië de revolutie uit die de communistische dictator Ceaușescu ten val bracht. Enkele jaren later werd de partijloze dichter Sorescu minister van cultuur, een functie die hij anderhalf jaar vervulde, van eind november 1993 tot begin mei 1995. Hij overleed op 8 december 1996, zestig jaar oud.

Marin Sorescu was een van de belangrijkste en populairste dichters van Roemenië, een vindingrijke, geestige en niet zelden ook humoristische meester in het schrijven tussen de regels, waar voor lezers die slimmer waren dan de Securitate en de censuur zeer veel aan kritiek en bemoediging te lezen was.
Ook ‘Wachten tot het kookt’ heeft een verborgen betekenislaag: de groeiende ontevredenheid en revolutionaire onrust in het Roemenië van vlak voor Ceaușescu’s ondergang wordt erin voelbaar gemaakt. Men zou het gedicht een allegorie kunnen noemen, als de erin opgeroepen situatie niet tegelijkertijd ook zo concreet en alledaags was.

Gedichten van Sorescu werden door zijn voormalige landgenoot Oskar Pastior (1927-2006) in het Duits vertaald: Aberglaube (1974), Noah, ich will dir was sagen (1975), Der Fakir als Anfänger (1992). In 1993 was ik dankzij de vriendschappelijke medewerking van Pastior in de gelegenheid een kleine keuze uit Sorescu’s werk in het Nederlands te vertalen: Versteende Hettiet (Uitgeverij Herik). (Eerder, in 1982, publiceerde Liesbeth Ziedses des Plantes bij Manteau haar vertalingen, uit het Roemeens, onder de eenvoudige titel Gedichten.)

W.K.


BREYTEN BREYTENBACH - OPHOKSCHRIJFSELSSCHOONMAAK


Breyten Breytenbach - 'Self as a Goldfish', Parijs, april 2020
Loop- en valbewegingen

(fragmenten)

vertaald uit het Afrikaans door Laurens Vancrevel


'je moet niet zo razen
met stof --
maak schoon!
maak schoon voor de woorden
die misschien nog hier
op deze aarde
willen komen wonen!'


mensen, vat mij toch niet zo ernstig op –
ik wil niet op je oren zitten:
kijk, ik ben een ouwe zeur
allang beschimmeld door al die reizen
door verre vergezochte landen
verlandschapt tot leven –
doorkneed in de kulkunstjes
om te maken dat ik overleef
in de woordpraatjes
van de asjeblieftmond
afgeveegd aan mijn hand


            ***


ik wil een gedicht schrijven
zonder inspiratie
alsof de stengels van sterven
            regel voor regel
met de alternatieven zoals woorden worden gewist

zodat jij, lezer, klankvoets
het slot van oneindigheid
(samen met mij) kunt beleven
            regel voor regel
totdat er niets meer over is om over te schrijven
tot het niets slechts overblijft
om in de oren te kijven

en dat ik met opzet
            regel voor regel verlijf
en niet lijntje voor lijntje
bijgelovig om zo in geen enkele verzegeling
opgesloten te hoeven bungelen
en daar geen gek meer voor jou zal zijn,
Engel, om op of aan te hangen


                        ***


               leven is
            verlostijd

               dood is
            tijdverlossing


                        ***


de voordelen van kennis
            (een koekoeksvers met respect voor Kenneth Rexroth)


ik ben een vent zonder ambities
en met weinig vrienden, volkomen ongeschikt
om mijn brood te verdienen,
            en ik word ook niet jonger –
voortvluchtend
            voor de een of andere pennenstreek verdoemenis
eenzaam, slordig gekleed, wat maakt het uit?
's nachts maak ik voor mezelf
een glas warme witte wijn met zaadjes kardemom,
in een afgedragen grijze kamerjas en een oude pet op mijn kop
zit ik in de kou gedichten te schrijven
en krabbel naaktfiguurtjes in de schuine marge
            en doe fucky-fucky
met de minderjarige nymfomanen van mijn verbeelding
om een-zaam en hol-alleen
                        het geween
van het mens-zijn te vernemen
vervreemd door de nacht

maar ook als de hemel
                        door gewicht
uit het diepniets verschuift
en de ruimte weer zingt
met de klanken van de tijd van leven
om het ene-en-gedeelde gezicht van de eigen andersheid
                         gewaar te worden
keer op keer als flitsbericht
ont-huld in de speling
van dit dit gedicht

in dit gedicht, praatplek voor stenen,
biedt de beker bittere liefde
                        aan de lippen
van liefde, verloren liefde, liefdes
verraad ons voorbij gegaan
                        en wat zou kunnen zijn
en wat er moge zijn valt als ketenen
van ons af in lieflijke plekken
en dropt ons nu hier tussen de virussen
geperst in de onsterflijke
koolwaterstoftekens van  vlees en steen             
                        en papier

            envoi:
lezer, sta mij deze mijmering toe
om een oude dichter te zijn die droomt
dat ik de jonge dichteres ben
bij wie de oude dichter zonder schroom
steeds weer in mag gaan
om zijn woorden ligplaats
te laten krijgen


                        ***


elk een eigen lied:
elk een eigen gebied

elke mier heeft een eigen lied
geheugen is de rituele dans om een gebied
van geur te stelen en te beveiligen

net als ieder hier met kwijldraden
regels voor het onbekende onderzoek
met een tong van strofenzang omschrijft


                        ***


en waarover zal het hart blijven zingen?

zo lang zoek ik al
maar heb ik ooit echt gezocht?

naar de laatste lijnen
waar ik mij aan kan verhangen

waarmee een lus naar de dood mij zal vangen
om mijn ogen dicht te doen

en mijn ogen kan openen
om blind het licht te ontvangen?

dat is dan zo voor de hand liggend
in zijns-kronkels van pijn omlijnd met stilte

want wat is een boom nog
zonder de hond?

en wat is sneeuw
als die er niet was voor een hemel?

en wat zou de hand kunnen zijn
en wegen zonder beweging?


                        ***


nachtmetafoor, een banier

dit is hoe we zijn:
zozeer wij waarvandaan:
in nachtnesten onder de korst van de aarde
om met een aftreksel van bloed en roet
de overtocht naar het heel-al
uit te beelden
en op te tekenen
met droom de boot tegen de rotswand

het is altijd een over-, op- en oogsteek
om verblind te worden door het niets

een paar donkerten geleden is een avondstergodin
gevouwen in haar brandende trouwgewaad
opgehangen boven de stad die we hebben gebouwd --
wat wil het drijvende lijk ons wijs maken?

dat het uitspansel uit kolkende bladzijden vuurvliegjes bestaat
of de opwaaierende rook van de weerkaatsing van nacht
                                                           in het sterfpapier
waarmee wij onze havens van vergaan versieren?


                        ***


hand, jij die zich in herinneringen verkneukelt
om vergeefs te proberen een besef van ijdelwaan
in het verneukspul met je vingertoppen
onder de toegeeflijke mat van de lezer
te vegen
waar gedichten
zich vermeerderen:

maar wat als het virtuele vel papier
de oppervlakte van een sterrenveld beslaat
om door gaatjes als daarin gebrande ogen
licht te werpen op hoe daar gevlucht wordt voor het licht?

en wat als het zwarte roet
in jouw ondergrondse kerker zijn verwerking van sterven
oud en der nachten zat                        precies vertelt
over de  onvergeeflijke metafoor van verdwijnen?

vermetele hand,
ver-veel naar hartenlust
zoveel je kunt
de verbeelding:

ga niet weg ...
wees blij

                        ***


woordvlam
            (voor alle opgehokten)

dit sonnet
wil een flinterdun net spannen
om het vermoeden te vangen
dat Nicolaas Petrus Louw
die naar het stilterijk van de dood
uit moest wijken
stiekem zijn voldoening zal grommen
als hij te weten komt
dat hij nog steeds het handige gummetje is
al lijkt het niet zo
dat onze ouwevrijsters en andere verhaalverlaters
krom laat hurken voor het zingen
om voorzichtig de welles-nietes vurige woorden omcirkeld
aan het beven van het leven te wijden

(19 april 2020)


                        ***


(on)eenheid

in het omgaan van het aangaan van het leven
de schaduwen van staanverstaan verslaan
hier in de ik-plek van sterven


                        ***


de klautergeest

op zijn tachtigste klimt Andries Botha
tegen het steigerwerk op
tot op het dak van zijn huis
om de stormregenschade daar
ongedaan te maken
en de nok weer waterdicht te maken
het leven is een uitdaging
maar de vader weet
zo gaat het niet meer

en dacht:
waarom zou ik nu niet hoger klauteren
omhoog de hemel in
om tenslotte aan de grote baas daarboven
duidelijk uit te leggen
hoe een boer precies een plan kan smeden
om de onstuimigheden op deze aarde
te herstellen?


WIEL KUSTERS - DUIZE



Die duize ja die duizel
ingenlingen waren er opeens
en zonder ophef ik bedoel
ik zweefde gansgaar niet of als ik wèl
was er geen wankelen eling
alleen zo’n licht besef van
dat je als je zweeft zonder
standpunt bent of hangt of zweeft
of stijgt dus ook niet wankel
elen kunt niet wanklen ku

dus ging ik plus
minus lijnrecht naar de dokter over
het trottoir echt waar
ik ging en hing opeens van kling!
aan een lip die zei:
‘je bloeddruk is oké maar het kan zijn
dat de slag dat de slag
ader in je nek in het nauw
is geraakt door verkalk king van
in het gedrang dus van’

precies weet ik niet niet meer
wat zei de lip – een ding een ring?
dus een gewring met een gering
gewricht waar dan die a
die ader slag slag ader door
loopt zoiets en dat hij daarom

hoopte dat enige oef oefenenige
van dat gewr (atlas en zo) me weer minder
duideduizeling maken zal:

2 x daags 10 x heen en weer
2 x daags 10 x op en neer

thuis zat ik ’s avonds op de rand
gewoon maar van mijn bed dus
wees niet en ik lacht wacht
ik zal en oefende met alle vracht
stroeve draai ingen nooit gedacht
of ik die voldoende deed
tot nu

10 x --> en <--
10 x o + n

en hoopte plots mijn broer te zien
hier links daar rechts misschien
vloer en plafond mijn broer
die stierf toen in zijn nek
brak o wist ik wat pre
cies cis hier o dat

dat ik daaraan denken moest
waar door ik nog ongebroken
in mijn nek mijn broer hier
had en dat ach wat
en alles stink en floer


BENNO BARNARD - BEZOEK AAN EEN VERBETERD PETERSBURG (OVER JOSEPH BRODSKY)



In een maanloze aprilnacht, met in mijn oren de longkwaal van de laatste vaporetto en in mijn bagage Kade der Ongeneeslijken van Joseph Brodsky, alsmede een paar kilo poëzie, ga ik aan wal op het San Marco. Het is tegen twaalven. In de galerij speelt nog een duur strijkje; op het plein flaneren twintig ongewensten na, twintig van de miljoenen die het amalgaam van H2O en terra firma dat Venetië heet jaarlijks overweldigen. Er zouden hier alleen maar vissen moeten wonen, zei Montesquieu al; en een eeuw na hem mopperde Stendhal over de vele Engelse en Russische toeristen, die tussen hem en de kunstgeschiedenis in stonden.
            Aan die Russen denk ik, nummer eenentwintig, terwijl ik de piazza oversteek, op weg naar een hotel met de absurde naam Splendid Suisse. Ja, er zijn de nodige Russische graven, diplomaten, kunstenaars en dichters hier geweest, nog gezwegen van leden van de familie Romanov; en Brodsky is natuurlijk niet de eerste die constateert dat deze stad als ‘een voortzetting van Petersburg’ aanvoelt, maar dan in een betere historie en op een betere geografische breedte.
            Mijn kamersleutel heeft de vorm van een creditcard en de televisie verwelkomt me met slechte pop en drie spelfouten in mijn naam: uitgerekend in Venetië zouden ze de pandemische onooglijkheid van ons tijdsgewricht wel iets hartstochtelijker mogen bestrijden, bijvoorbeeld met een aquarium vol lagunevissen, waar de octopus van een kroonluchter een zachte schittering over uitstrooit… Later kan ik door de afwezigheid van autogeluiden de slaap niet vatten en lig ik bij het schijnsel van een tafellamp uit het koninkrijk Ikea in mijn dichters te bladeren – en dan stijgt uit januari 1931 dit de profundis op, door de mond van Charles B.Timmer komt de zwakke, vervormde stem van Osip Mandelsjtam:

Help mij, Heer, deze nacht te doorstaan:
Ik vrees voor het leven van uw knecht,
In Peters burg leven is
                                   als slapen in een graf

De volgende ochtend word ik in het verbeterde Petersburg gewekt door klokgelui, een geluk uit mijn kinderjaren, door geen ontploffingsmotor doorzeefd. Ik verzamel de attributen van mijn dagtaak, notitieboekje, wegwerpkodak, stadsplattegrond (raar woord in dit honderdachttien-eilandenrijk], et cetera. En Brodsky uiteraard. Samen ontbijten we.
            Dat laatste is meer dan een woordspeling. Brodsky bezocht Venetië voor het eerst in 1972 en zou er tot zijn dood elke winter blijven terugkeren, als een trekvogel uit de orde der exil-achtigen. Behalve tot gedichten waarin de lokale kerkklokken klinken als rinkelende theeserviezen, inspireerde de stad hem dus tot Kade der Ongeneeslijken/Fondamenta degli Incurabili, dat in 1992 in het Engels verscheen (en direct ook in het Nederlands, in een vertaling van Sj aak commandeur). Een klein boekje over wat het wonder Venetië voor hem betekent. Ik drink er uitstekende koffie bij, en werkelijk, meer nog dan uit zijn autobiografische essays – die zich in de Sovjet-Unie afspelen, waardoor ze een unheimliche glans uitstralen, als de fosforescerende wijzerplaat van een wekker in het schemerduister – verrijst hij levend en wel uit de bladzijden van dit dunne filosofische geschrift, net of hij tegenover me zit en vertelt wat ik aan het lezen ben.
            O malle romantiek!
            Anderzijds: Brodsky schreef niet alleen, hij bestond haast uit woord, laat ik zeggen voor zeventig procent, zoals anderen uit water. Volgens vrienden was hij, nog van vlees, op het paniekerige af praatziek. Zo iemand is in organische zin misschien goed uitgerust voor een bestaan als schrijversschim. Hij sterft minder dan dat hij ook voor die laatste dertig procent in taal verandert.

Is het onfatsoenlijk je af te vragen wat je met een bewonderde dode dichter gemeen hebt, naast alle voor de hand liggende verschillen? In ons geval zijn dat een hang naar traditie, in het volle besef dat traditie in verkeerde handen een tijdbom is, en een voorkeur voor klassieke vormen (die Brodsky ook effectief in zijn poëzie toepast). En net als hij ben ik een cultuurkankeraar, een verafschuwer van Wagner, het ‘concept’ in de beeldende kunst en de bouwkundige visioenen waarmee Le Corbusier c.s. ons weerloze continent hebben bezoedeld:

Le Corbusier deelt dit met de Luftwaffe,
dat beide fanatiek hebben getracht
het aanzien van Europa vorm te geven.

Regels uit ‘Rotterdams dagboek’, daterend van Poetry International 1973 en vertaald door Peter Zeeman. Ik vind het verrukkelijk ze in welopgevoed en vooruitstrevend gezelschap te citeren – het is trouwens de enige manier waarop ik wraak kan nemen over wat mijn moeder is aangedaan, die in de meidagen, die meidagen, onder de trap in haar ouderlijk huis de Luftwaffe weg heeft zitten bidden.
            Misschien tintelen de gedachten gedacht in, de ideeën opgewekt door poëzie wel zo fris omdat ze iets subversiefs hebben, wat des te subversiever is in een kunstvorm waar iedereen onschuldig geprevel van verwacht. Poëzie tendeert naar betekenisloosheid, zeker, het is me bekend… maar hé, aanhangers van de orfische mysteriecultus, waar is de prikkel van verzen die alleen maar in zichzelf staan te mompelen? Brodsky was geen ‘politiek geëngageerd’ dichter in de horizontale zin van het woord, hemel nee. Maar zijn poëzie betekende iets, zoals Brezjnev heel goed begreep.
            Wat deel ik nog meer met hem? Een zenuwstelsel zo strak gespannen als een net vol wonderbare visvangst. Het gevoel een kind te zijn van de grensstreek tussen jodendom en christendom. Liefde voor W. H. Auden.
            Wat we niet delen is het Russisch. Wie de fout maakt Russisch niet als moedertaal te hebben, en daarbovenop de fout stapelt geen slavistiek te hebben gestudeerd – die ongelukkige is aangewezen op vertalingen. Gelukkig bestaan er van Brodsky’s verzen superieure vertalingen, van de hand van Jan Robert Braat, Marko Fondse, zijn grote vriend Kees Verheul, Peter Zeeman et alii. Ze zijn bijeengebracht in verzamelbundels als De herfstkreet van de havik (1989), met een erg leerzaam nawoord van Verheul, en Ex Ponto (2000), dat vooral het werk is van Peter Zeeman. Wie een indruk wil krijgen van de goocheltoeren met rijm en metrum die deze slavisten uithalen moet in het eerstgenoemde boek eens ‘In memoriam T.S.Eliot’ opslaan. Brodsky schreef dat gedicht, of voltooide het althans, op 12.1.1965, acht dagen na Eliots dood, en om het Jan Robert Braat extra moeilijk te maken modelleerde hij de 82 rijmende en assonerende regels ook nog eens naar Audens ‘In Memory of W.B. Yeats’:

Hij stierf voor in het jaar, in januari.

Zo luidt de aanhef bij Brodsky-Braat. Helaas is mijn enthousiasme voor deze en andere vertalingen tautologisch; ik ben zelf zo’n invalide die geen Russisch kent. ‘De stroom van zijn gevoel viel uit; hij werd zijn bewonderaars,’ dichtte Auden over Yeats. Maar Brodsky werd om te beginnen zijn vertalers.
            Nu ken ik wel meer dichters in talen die ik niet ken, maar in het geval van Pessoa en Milosz, of Montale en Tranströmer, lijkt het cultureel-mentale verschil me toch eenvoudiger te overbruggen. Orthodoxie, imperiale geschiedenis, atavismen van lijfeigenschap en obscurantisme, bijgeloof, een speciale ziel, de Russische namelijk (een wezenlijk onderdeel van dat bijgeloof), Petrograd-voor-heen-Leningrad, de vlakte geritmeerd door berkenbomen, duizend andere dichters: het bevindt zich allemaal achter dat onverbiddelijke hek van de cyrillische lettertekens. En niemand die het allemaal kan meevertalen.
            En dan is er het muzikale probleem, de nadruk die de klassieke Russische prosodie op klankeffecten legt. Maar ook in natuurlijke toestand, lang voor de versleer haar wijsvinger opsteekt, is de taal van een geweldige sonoriteit. Russisch: het klinkt alsof zo’n grote pluchen beer uit de schietkraam op de kermis over zijn droevige jeugd vertelt, waarin veel drank vloeide en de nodige klappen vielen – wil jij hem niet aaien, oompje? Geen wonder dat het geile stuk van John Cleese in A Fish Called Wanda helemaal opgewonden raakt als hij Russisch spreekt, en dan is het nog maar namaak-Russisch.
            Iedere poëzieliefhebber die geen Russisch kent dient er tenminste voor te zorgen dat hij met een slavist bevriend raakt. De mijne legt uit dat Mandelsjtam vond dat je met je stem moest dichten. Dat klopte dan wel met Brodsky’s voordrachttechniek. Hij had de gewoonte zijn complexe spinsels van klank – ingewikkeld zelfs voor Russische poëzie, naar het schijnt – ook nog eens half te zingen, in een naar het Kerk -Slavisch overhellende stijl. Je vraagt je af hoe de tegenspeelster van Cleese daarop zou hebben gereageerd.
            Alles bij elkaar zou Brodsky mij ‘op papier’ vreemd moeten zijn. Lees ik hem wel? Lees ik niet Brodsky-Braat, Brodsky-Verheul, Brodsky-Zeernan en nog een paar andere dichters, Brodsky-Simili kortom?
            Hier past een bekentenis. Hoe Russisch en andersoortig Joseph Brodsky ook is, vaak heb ik het gevoel dat ik hem veel beter begrijp dan ik kan. Credo ut intelIigam, ik geloof dit om het te snappen: soms kunnen verre, vreemde teksten en hun ongelijksoortige lezer een amalgaam vormen, zoals water en steen dat doen in Venetië.

Vroegaprilweer! Ik adem zoete, van uitlaatgassen gevrijwaarde lucht, waarin op de achtereenvolgende campi telkens weer het applaus van de duiven omhoog klatert naar de nissen, krullen, kapitelen en kroonlijsten, al die sublieme argumenten tegen Adolf Loos en Bauhaus, in dat nooit vervelende palet van terracotta, mokka, chamoise. In mijn oren balkt het Duits en Engels van de veel te velen, alle touroperators willen vanmorgen hun ezels op de Campo ss. Apostoli drenken, waar de onontkoombare ezelinnen vanaf de terrassen constateren dat het weer heerlijk weer is om te consumeren; maar twee straten verderop is de buurt opeens volks, I cattolici ipocriti, vindt een blinde muur, en van een balkon hangt een directoire-plus-kousen uit de tijd van mijn moeder te drogen.
Vaporetto 41 naar San Michele vertrekt vanaf de Fondamente Nuove. Turkoois water vol dukdalven, een engte van tweehonderd meter: de overkant is een bakstenen muur, waarachter cipressen in een slordig gelid staan. Het dodeneiland. Daar is hij dus heen gevaren. Uit een verder geheel verteerde film herinner ik me een zwartgelakte begrafenisboot, met kraaien die een hoge hoed tegen hun buik gedrukt hielden. Overkant. Boot. Dodeneiland. Het gleed via een jungiaanse hersenwinding moeiteloos mijn gemoed binnen, dat wel.
            Het retourtje kost 2 euro 58. Er is een bloemenstal met graftuilen op de kade, een drukte van anjers en orchideeën. Zal ik een bosje voor hem meebrengen? Maar de boot vertrekt; en ik balanceer toch al op het scherp van de schaamte.
            Moeder lagune houdt ons vijf minuten tegen haar rustig op- en neergaande boezem gedrukt. We meren aan naast een knalblauwe motorboot: op het dek staat een pater in een droef bruin habijt te wachten tot vier mannen in jogging een kist van een metalen draagvlak hebben losgeklikt. Naast de poort hangt een papier waar ik op lees dat de cimitero tot 16 h. open is. Dat een kerkhof open, respectievelijk dicht kan zijn, treft me als een merkwaardig idee.
            Ik volg het plannetje dat ik in mijn wild rond het nulpunt oscillerende Italiaans van de portier heb losgekregen, langs een avenue met dodenflats aan weerszijden, columbaria van zes verdiepingen hoog, aan de voet waarvan bronstige hagedissen elkaar tussen klassieke graven in achtervolgen. En zo bereik ik de Recinto Evangelico, waar hij als niet-roomse gast verblijft, want gedoopt is hij nooit, de jood Brodsky, hoezeer de Romeinse vortex hem (net als Mandelsjtam) ook de diepte in dreigde te trekken (maar als je het beeld omdraait is Rome een wervelwind die joodse dichters de hemel in probeert te zuigen). Een joodse sectie is er niet; wel een Grieks­orthodoxe, waar andere Russen rusten, onder wie Stravinsky en Diaghilev.
            De Recinto is een ommuurde tuin, vol loofbomen die licht- en schaduwplekken maken en palmen die de vleugels van passerende engelen schuieren. Er is niemand anders, behalve hij natuurlijk. En Ezra Pound, die hij (blijkens Kade der Ongeneeslijken) zacht verafschuwde, en die hier waarschijnlijk alleen maar ligt omdat er geen Recinto Antisemitico is. En William Drinkwater, commandant van een Victoriaans stoomschip, in 1872 ontslapen. En Freiherr Philipp von Berlichingen, ook alweer honderdzestigjaar dood. Enzovoort.
            Loom duivengekoer. nog uit mijn Gelderse jeugd. Iets tussen pax en sjalom in. of misschien loop ik gewoon lekker te relaxen. Overwoekeringen van klimop. Hagedissengeritsel.
            Collega Pound mokt onder een platte steen met zijn naam en verder niets, behalve een verwelkte roos met een stengel van aluminiumfolie. Er staat niet eens bij dat hij op 1 november 1972 in Venetië is gestorven, een maand of zo voor Brodsky daar voor het eerst arriveerde, als om de wacht af te lossen – met iets minder genie en heel wat meer talent, godzijdank. Dat zij, de jood en de fascist, nu samen in hetzelfde postume kunstenaarscafé verwijlen, is brodskyaans gesproken niet zo bizar als het lijkt... als antipoden waren ze in een soort Laocoönworsteling met dezelfde monsterlijke eeuw verwikkeld. Het lot, geografie maal geschiedenis volgens Brodsky, lokte de een naar het continent waaruit het de ander verdreef – in de winter van 1972 doofde hier in Venetië de droom van de oude dichter, en achter zijn rug laaide die van de jonge hoog op:

                                   […] Geschiedenis is immers het wrijven
van het vergankelijke langs dat wat altijd zal blijven.
Van een lucifer langs zwavel, van een droom

langs de werkelijkheid, van een leger langs een landstreek.

Aldus Brodsky-Zeeman in ‘Cappadocië’.
            In het jaar waarin hij dit gedicht schreef, 1992, was de grootste Russische dichter van zijn generatie Poet Laureate van de Verenigde Staten, Dichter des Vaderlands dus, wat curieus resoneert, ook al bezat hij een Amerikaans paspoort en schreef hij sommige gedichten en bijna al zijn essays in het Engels. Die tweekoppigheid, als van dat heraldisch stuk pluimvee der Romanovs, is definitief geworden op zijn sobere verticale steen, die met een cyrillische en een Latijnse joseph brodsky vermeldt: twee keer dezelfde schrijver en toch ook niet. Verder is het marmer tekstloos, op de ondemocratische data na: geboren op 24 mei 1940, ground zero in Rotterdam verspreidde nog volop zijn stank, gestorven op 28 januari 1996, voor in het jaar dus, zoals Eliot, en achter in de eeuw:

Eer deze eeuw voorbij is, ontmoet ik Magere Hein.
Dit is geen kwestie van voorgevoel of pijn.
Het is de invloed van het niet-zijn

op het zijn: van de jager op zijn prooi, op zijn buit,
ongeacht of hij op een hartklep of baksteen stuit.

Zo begint ‘Fin de siècle’ (opnieuw een Zeeman-vertaling), dat hij in 1989 schreef. Over de titanische confrontatie tussen het zijn en het niet -zijn gaat Brodsky’s hele werk, denk ik, maar daar zal ik het nog over hebben. Hier, boven zijn graf, associeer ik deze regels (dat is een onweerstaanbare autobiografische zenuwtrekking) met die andere roker-en-drinker, Herman de Coninck – die ook een zwak hart had, op wiens leven ook de formule voorgevoel + pijn = doodsangst van toepassing was. In het boekje in mijn zak verliteratuurt Brodsky die angst: de metafoor is ongeneeslijk en de dichter is de drager van dat virus. Maar evengoed hechtte zijn concrete angst zich aan het tikken dat minstens twintig jaar te vroeg stil zou vallen, daartoe aangemoedigd door sveviaanse dosissen teer en nicotine.
            Ik staar naar drie vazen bloemen en een bloeiend rozenstruikje. Naar tientallen schelpjes en steentjes. Naar een mikadoworp van pennen en potloden: alsof vijfentwintig epigonen eendrachtig hebben besloten hun eigen schrijfambities bij wijze van grafgift hier achter te laten.
            Er liggen ook briefjes. Ik, voyeur, lees ze schaamteloos. ‘Thank you for being my (somewhat ironical) godfather. Brandon.’ En: ‘Harry and Mitzi wish you the best and think about you of ten.’ Een dode het beste wensen, het is iets uit de wereld van Dante. Maar de derde boodschap, van Francesca, klinkt als een parafrase van Brodsky zelf: ‘If there is one act of love, it is remembering you.’ Zouden dit oud-studenten van hem zijn, die voor hun examen tientallen gedichten uit hun hoofd moesten leren, by heart? Want Brodsky koesterde de talmoedische overtuiging dat de wereld alleen door de herinnering verlost kon worden, en dat we niet zomaar in ruil voor onze staart een geheugen hadden gekregen, maar wel om ons evenwicht te bewaren. Het lijkt me in dit verband geen toeval dat Brodsky een aanbeveling schreef voor de dichteres Irina Ratoesjinskaja, die tussen 1983 en 1986 in een vrouwenkamp zat opgesloten. Ze placht een lucifer en een stuk zeep als pen en kladpapier te gebruiken – wanneer haar man haar bezocht, memoriseerde hij de nieuwe teksten en smokkelde ze in zijn hoofd het kamp uit. Toen Ratoesjinskaja werd vrijgelaten onder internationale druk, net als Brodsky twee decennia eerder, bleken tal van mensen haar nooit gedrukte gedichten uit hun hoofd te kennen. Het is een verbluffende anekdote, die alleen maar afkomstig kan zijn uit een cultuur waar de traditie om gedichten door te geven in een handige portable vorm op twee benen bittere noodzaak is. (Zouden wij in ruil voor het opgeven van ons collectieve geheugen onze staart niet kunnen terugkrijgen, o Evolutie?)
            En nu is het hoog tijd om terug te varen naar de levenden – in de subterrestrische kroeg poogt de sikkeneurige Pound, tien meter verderop, een gesprek aan te knopen over ‘books, arms, and men of unusual genius’, maar niemand luistert, behalve de hoffelijke Freiherr, die helaas geen woord Engels kent; en het genie wordt steeds chagrijniger.
            Ik pluk een blad van de klimop die ook Brodsky’s graf grotendeels bedekt en leg het in Kade der Ongeneeslijken. Het spijt me dat ik hem niet meer om een handtekening kan vragen. Ik leg een steentje op de steen en – het is moeilijk je een houding te geven tegenover de dood – knik stijfjes.
            Dan pas zie ik de filtersigaret, schuin tegen de voet van de steen gezet; er ligt een quarter naast, met de kop van George Washington, en een roebel, met dat tweehoofdige hoen: kleine artefacten van een dubbelzinnige beschaving.

Wie was dit strakbezenuwde verschijnsel, deze pessimistische, geestige, claustrofobische balling? In elk geval leidde hij een spectaculair, hoogst verfilmbaar leven, waarover Kees Verheul (in zijn nawoord bij De herfstkreet van de havik) vermoedelijk terecht opmerkt dat het hem tot een interne artistieke concurrentie opzweepte: 'Zijn poëzie is naar mijn gevoel een voortdurende poging om artistiek niet de mindere te zijn van een leven dat op zichzelf qua grootsheid van effect door geen kunstenaar lijkt te overtreffen.’
            Er bestaan contemporaine studies over Brodsky, maar bij mijn weten nog geen biografie in strikte zin. En dus speur ik door de ogen van Google de onmetelijkheid van het internet af, die diaspora van onze kennis en obsessies – maar de oogst valt tegen, wat ongetwijfeld te wijten valt aan mijn hopeloze twintigste-eeuwsheid. Anderzijds hoef ik natuurlijk alleen maar datgene te weten wat iets toevoegt aan zijn poëzie.
            Iosif Aleksandrovitsj Brodski, zoon van een fotograaf, werd geboren in een Russisch-joods milieu in de koude, Baltische variant van Venetië: het Leningrad-Petersburg van Osip Mandelsjtam, die toen anderhalf jaar dood was, vermoord in een Siberisch kamp.
            Volgens zijn eigen zeggen was hij een normale Sovjet-jongen, die op zichzelf best een veertje of pakking in de grote Sovjet-machinerie had kunnen worden – maar de literatuur verpestte dat vooruitzicht: hij kreeg Dostojevski in handen, Aantekeningen uit het ondergrondse, en realiseerde zich wat hij was, geneigd tot alle kwaad namelijk, om het met de Heidelbergse catechismus te zeggen (volgens Verheul had Brodsky een zekere sympathie voor het calvinisme, waarvan het mensbeeld veel verwanter is met dat van Beckett of Camus dan men gewoonlijk beseft). De notie dat in eerste instantie hijzelf slecht was, en het systeem pas daarna, strookt met het individualisme dat zijn werk ademt en dat de Russen in globo vreemd is, want die wachten hun hele leven op een wonder (zoals een oude joodse tolk in Odessa me ooit uitlegde).
            Brodsky liep school tot zijn vijftiende; daarna had hij allerlei baantjes, in een morgue, aan boord van een schip, op een geologische expeditie – je zou de metaforisch-voorspellende kwaliteiten van die betrekkingen in relatie tot zijn dichterschap kunnen onderzoeken: dood, ballingschap, tijdslagen... mits je toegeeft dat je die drie er speciaal hebt uitgepikt.
            In de late jaren vijftig begon hij poëzie te schrijven, onder het mentorschap van zijn vriendin Anna Achmatova. Hij vertaalde gedichten van Donne en Marvell en las Kafka en Proust in het Pools. Engels en Pools had hij zichzelf geleerd. Zijn essayistiek zou hij later grotendeels in het Engels schrijven – en ik heb zo het idee dat zijn soms duistere woordgebruik in die taal, alsof hij het merg wil zuigen uit de Oxford English Dictionary waar hij Auden ooit op zag zitten, de autodidact blootgeeft, net als de mythologische verwijzingsdrift in zijn verzen. Wat hij nooit opbrengt is de nonchalance van de hoogopgeleide.
            In 1964 werd hij wegens ‘sociaal parasitisme’ tot vijf jaar dwangarbeid veroordeeld. Een sociale parasiet is ‘minder dan iemand’ in het Sovjets; in het Engels zou dat in 1986 Less Than One worden, de titel van zijn eerste essaybundel (de Nederlandse vertaling van Kees Verheul en Frans Kellendonk heet Tussen iemand en niemand, wat de menszijnsdefinitie die Brodsky aan het jargon ontwrong nog beter uitdrukt). Het proces – waarbij de Sovjet-Unie in morele zin zichzelf veroordeelde en de maker naar de regio van Archangelsk verbande, tevergeefs, want het maaksel beleefde in allerlei samizdat-edities een onstuitbare opgang – mobiliseerde de wereldopinie, zoals dat heet, en binnenslands waren prominenten als Achmatova en Sjostakovitsj moedig genoeg om te protesteren In 1965 werd hij weer vrijgelaten– met een ziek hart.
            Maar in 1972 volgde het systeem een sluwere strategie: Brodsky kreeg een dringend aanbod om te emigreren. Het alternatief was terug naar de poolcirkel – weer iemand/niemand worden, een soort Sovjet-versie van de centaur, maar nu echt voor jaren. Zo stortte Brodsky zich dus halsoverkop in de geografie, en natuurlijk moest hij van die sadisten zijn ouders, zijn vriendin Maria Basmanova en hun zoontje van vier in de schaduw van de kgb achterlaten. Ik krijg kippenvel als ik me dat probeer voor te stellen; maar ik ben dan ook niet door een smerig systeem gehard of door een kamp heen gegaan.
            Zijn ouders zou hij nooit meer terugzien: hij wijdde na hun dood schitterende pagina’s aan hun leven, waarin hij de gedachte oppert dat ze via de grammatica van het Engels misschien alsnog aan de schoorsteen van het staatscrematorium ontsnappen. Over latere contacten met zijn vriendin en kind is me niets bekend, wat waarschijnlijk betekent dat het me ook niets aangaat. Wel is er in ‘Lagune’ (een gedicht over Venetië, dat hij in 1973 schreef, dus kort na zijn eerste bezoek) een man in regenjas die ‘geheugen, vaderland, zoon’ heeft verloren. En ook zijn er de woorden van een zwerver tegen zijn zoon in ‘Odysseus spreekt tot Telemachus’, uit het jaar 1 van de ballingschap. Door de mond van Kees Verheul klinkt de slotstrofe van dat laatste gedicht zo:

Groei op, Telemachus, word een man.
Alleen de goden weten of wij elkaar ooit weerzien.
Jij bent ook nu al lang niet meer de zuigeling
voor wie ik eens de ploegossen heb ingehouden.
Zonder de list van Palamedes waren wij bijeengebleven.
Maar misschien had hij ook gelijk: zonder mij
blijf je gevrijwaard voor Oedipale hartstocht
en je dromen, Telemachus, zijn zondeloos.

Mijn slavist is met vakantie; ik weet niet of deze regels rijmen en of Brodsky er een vast metrum in uitrolt, als rode loper voor zijn beelden en ideeën, maar Peter Zeeman heeft het ook vertaald, in jambische vijfvoeters, dus ik veronderstel dat het origineel in hetzelfde of een verwant metrum is geschreven. Brodsky-Zeeman is virtuoos, en toch prefereer ik de wat ruwere variant van Brodsky­-Verheul – wat erg vreemd is, want was nu juist vorm niet ‘de enige redding’ die Brodsky-Brodsky zag, zoals Verheul zelf opmerkt in zijn nawoord? ‘Zijn dichterschap bestaat in een rusteloos en verwoed zoeken, vanuit wanhoop en een beangstigend besef van leegte, naar houvast in, onder meer, moeilijke patronen van rijm en strofebouw, ingenieuze woordspelingen, vergelijkingen en redenaties, en de eeuwenoude conventies van de Russische en, algemener, de Europese cultuur en religie.’ Vervang hier ‘Russische’ door ‘Angelsaksische’ en Verheuls definitie van Brodsky wordt er een van Wystan Auden, zijn beminde leermeester – aan wie hij in zijn Nobelprijstoespraak de stelling ontleende dat de dichter degene is dankzij wie de taal leeft.
            ‘Heren, u zult mij niet kwalijk nemen dat ik aan het filosoferen ben geslagen,’ om de verteller uit het ondergrondse te citeren.
            Het soort dichter dat in de geest van Auden doordrongen is van wat ik nu maar de gedachte-constituerende werking van de vorm zal noemen – een dichter als Brodsky dus – loopt meer gevaar naarmate zijn vertaler briljanter is. Wat een akelige paradox! Maar metra creëren inhoud, en rijmen creëren nog meer inhoud. Zeeman is zich daar, blijkens zijn inleiding in Ex Ponto, heel wel van bewust; en nogmaals, zijn achterwerk verdient geen veer maar een pauwenstaart. Niettemin ben ik blij dat ik een cruciaal vers als ‘De herfstkreet van de havik’, die ode aan de gevleugelde eenzaamheid, ook in een onberijmde vertaling van Jan Robert Braat kan lezen.
            Intussen demonstreert die opmerking over de oedipale driften van Telemachus ook mooi de humor van Brodsky. Hij was een meester van het trotzdem lachen. Zijn dwangarbeiderschap placht hij als een leerrijke en zelfs plezierige periode te omschrijven. Ook zijn ballingschap relativeerde hij: Ovidius en Dante waren lotgenoten, miljoenen mensen waren de facto ballingen, het verruimde je tranendal... Ja, het leven van die rosse, kalende, neurotische, tamelijk heteroseksuele dichter zou beslist verfilmd moeten worden met Woody Allen in de hoofdrol.
            De ruimte van het volledige Westen ontvouwde zich dus voor hem. Het eerste station heette Wenen, waar Auden hem opving. Definitief emigreren deed hij naar Amerika, dat hem in 1977 het staatsburgerschap verleende (als je zoals ik getrouwd bent met de Amerikaanse kleindochter van een Duitse pacifist kun je een heel klein beetje navoelen wat dat voor hem betekend moet hebben). Hij doceerde aan een aantal universiteiten, voornamelijk in New York. Volgens zijn vriend Seamus Heany (dit vind ik op www.poets.org ) leidde de emigrant een sober en bedrijvig leven, en dan, onvertaalbaar, ‘in a certain amount of solitude’.
            In 1987 won hij de Nobelprijs; in zijn dankwoord noemde hij Auden als een niet-laureaat uit het verleden die het retourtje naar Stockholm meer zou hebben verdiend dan hijzelf.
            In 1991 viel de Sovjet-Unie uit elkaar.
            Vijf jaar later bezweek hij aan een hartaanval in zijn appartement in Brooklyn. Zijn uitvaartdienst greep plaats in een parochiekerk van de Episcopal Church, de anglicaans gekleurde denominatie waar Auden aansluiting bij had gezocht toen hij in New York woonde.

Tijdens de resterende anderhalve dag in Venetië breng ik een bezoek aan de Fondamenta degli Incurabili en aan het oudste getto van Europa. Een klein probleem bij het eerste is dat de kade (‘waarvan de naam je diagnose verkondigt ongeacht de aard van je kwaal’) volgens mijn plattegrond niet bestaat.
            Er is wel een Zattere degli Incurabili, langs de zuidelijke oever van de wijk Dorsoduro; daar staat ook een hospitaal voor syfilislijders, waar Vivaldi nog zangles heeft gegeven aan de verpleegsters. Dat is de vrucht van mijn urenlange zoektocht door een zichzelf eindeloos, verticaal en horizontaal weerkaatsende stad – het leek wel of ik een kogeltje in zijn kuiltje probeerde te krijgen, in zo’n handpalmgroot speelgoedlabyrint, alleen was ik zelf dat kogeltje.
            En nu zit ik op een terras, met uitzicht op het turkoois-halcyonisch-azuurblauwe water van de lagune, terwijl een andere vloeistof mijn verhemelte zoet houdt.

Ik schrijf dit, onder de blote hemel
op een terrasje, niet meer helemaal
nuchter in mijn jasje, terwijl kaken zinnen
malen in hun moedertaal.
De koffie wordt koud. De lagune sprankelt
en straft met honderden vonken daarbij
de pupil die probeert een landschap te vangen
dat het wel afkan zonder mij.

Zo luidt de laatste der ‘Venetiaanse strofen’ (uit 1982), mijn eigen variant op Peter Zeeman, gisteravond na olierijke Venetiaanse lever in elkaar geprutst tegen het spleen, vandaag al toepasselijk. Speciaal voor gekken als ik heeft die Brodsky zijn fondamenta verzonnen, denk ik humeurig, louter om ons via zijn woorden in beweging te zetten. Wat een triomf! Hij geeft in zijn boekje zelfs college over de verhouding tussen de pest en de poëzie, alsof syfilis soms niet de kwaal par excellence van minnaars en artiesten was... Maar al spoedig vis ik met mijn van associaties geknoopte net op nieuwe inzichten – hoe zit het nu bijvoorbeeld precies met de relatie tussen Mandelsjtam en Brodsky? In haar hallucinante Memoires (vertaald door Verheul) heeft Mandelsjtams weduwe Nadjezjda het over ‘Osja Junior’, de kleine Osip dus, want die bijnaam verwierf Brodsky met zijn proces. Een geleerder iemand dan ik zou misschien een soort bolvormige-driehoeksmeting van Mandelsjtam-Auden-Brodsky kunnen uitvoeren, vertrekkende van deze regels (vertaald door Timmer) uit ‘De eeuw’ van Mandelsjtam, gedicht in 1923:

Mijn eeuw, mijn beest, wie is in staat
zich met jouw blikken te vervlechten
en met zijn bloed als preparaat
twee eeuwen wervels saam te hechten?

En dan is er het getto, de volgende middag; dat bestaat onmiskenbaar wel, alleen schrijft Brodsky er niet over. Maar de joodse cultuur was in hem vermengd met de christelijke en de klassieke, en dat zonder te schiften; dus waarschijnlijk had hij gewoon geen zin om als nazaat van Abraham de etnische toerist te spelen en hier zijn wortelstok uit te graven.
            De synagoge op de Campo de Ghetto Nuovo, tegenwoordig een museum, blijkt gesloten voor Pesach. Een muur aan de andere kant van het plein draagt een holocaustmonument: bronzen bas-reliëfs vol danteske gruwelen, een tekst die eindigt in Le nostre memorie sono la vostra unica tomba. Verder niets. Het slaperige koraal van de duiven. Levenden die onder een cola-parasol hun dorst lessen. Twee carabinieri op wacht, geeuwend, frunnikend aan hun omgegorde glorie.
            Ik dwaal door nauwe, hoge straten, schachten waarin een oudestadsschemering voor je uit schuifelt naar de volgende hoek. Een patisserie verkoopt dolci ebraici. Voor een paasmaal in Bar Ristorante Ebraico Kosher Gam Gam strijkt net een vrolijk tableau vivant van feest jurken en keppeltjes neer, een zwart-wit waarvan mijn geestesoog direct inktvissenbruin maakt. Ik ga een lage poort door – en het oude getto spat open in een wemeling van kleuren, de Fondamenta di Cannaregio genaamd, waar op het terras van datzelfde Gam Gam, tegen de blikkering van het kanaal, de orthodoxie onder een zwarte hoed juist een adembenemende, flinterlicht geklede Sulamiet toedrinkt. ‘Ben dankbaar voor alles,’ mompel ik met Joseph Brodsky. Dat zegt hij ergens in zijn ‘Romeinse elegieën’, tegen een crucifix nota bene.
Ja, denk ik, in het hart van het Venetiaanse zonlicht. Een gelukkig gedicht is natuurlijk de allermooiste manier om niet -zijn in zijn te veranderen. En voor de rest geldt dat je weliswaar een idioot moet zijn om Beckett niet als je broeder te omhelzen, maar die broederschap ontslaat je nog niet van je scheppingsverplichtingen.
            En ik tast naar het boekje in mijn zak, het boekje met het klimopblad van zijn graf. Als die stengel nu wortel zou willen schieten in een jampot. bij mij thuis, dan zou ik straks uit de nazaten van dat ene blad een lauwerkrans kunnen vlechten voor zijn schim.

– 2002 –

________________________________
Dit essay maakt deel uit van Benno Barnard, Dichters van het Avondland, een uitgave van Atlas, Amsterdam/Antwerpen 2006.