GABRIEL JOSIPOVICI - CONTRE-JOUR



uit Tegenlicht – een drieluik naar Pierre Bonnard

Er is een formule die perfect past bij het schilderen:
veel kleine leugens omwille van één grote waarheid.

Pierre Bonnard


Een

Ik had niet verwacht jullie ooit nog terug te zien. Maar daar waren jullie.
            Grappig, dacht ik. Ze zijn niet veranderd.
            Ik belde aan en je keek niet verbaasd toen je opendeed. Ik weet niet wat ik verwachtte. Maar het was alsof je geweten had dat ik zou komen.
            We liepen de gang door, jij iets voor me uit, en de kamer in, en daar zat hij, aan zijn kleine tafel in de hoek, de krant te lezen. Hij keek naar ons, zijn ogen helder achter zijn randloze bril, en toen weer naar de krant, en jij wendde snel je hoofd af en zei: ‘Laten we hem maar niet storen.’ Er stond werk van hem opgeslagen langs de muren, maar als gewoonlijk wekte zijn kamer niet zozeer de indruk van een atelier als wel van een gang, een plek waar je langskwam als je ergens anders naartoe liep. Ik herinner me nog goed wat hij een keer zei toen ik nog klein was: ‘Als ik een echt atelier had zouden de mensen te veel van me verwachten en zou ik nooit meer iets meer voor elkaar krijgen.’
            We lieten hem daar achter en gingen naar de keuken. Pas toen realiseerde ik me dat er iets ontbrak. Ik keek om me heen naar de mand, de schoteltjes met eten en melk op de grond, maar zag ze niet. Toen keek ik naar jou, maar zoals altijd keek je naar beneden en van me weg. Ik durfde er niet naar te vragen.
            Nee. Zo ging het niet. Het ging sneller. Op hetzelfde moment dat ik besefte dat ze allemaal weg waren, de laatste Freddy, de katten, op dat moment besefte ik ook dat het huis door niemand meer werd bewoond behalve door jullie, besefte ik dat het zelfs niet meer door jullie werd bewoond.
            En toen, zoals het gaat met dat soort dingen, verdween ook het huis, en bleef ik alleen achter met niets meer dan het besef van jullie aanwezigheid, van jullie voortdurende aanwezigheid.

Je kunt jaloers zijn op een broer of een zus maar ik geloof niet dat je jaloers kunt zijn op een huisdier.
            Ik ben nooit jaloers op ze geweest. Het lag niet aan hen dat jij me behandelde zoals je deed.
            Behandelde is niet het goede woord. Dat klinkt te positief. Het lag niet aan hen dat mij het gevoel werd opgedrongen dat er daar geen plaats voor me was.
            Integendeel. Ze maakten deel uit van hetzelfde probleem.
            Probleem is niet het goede woord.
            Een van de redenen waarom je je hoofd boog zoals je deed, mensen nooit recht aankeek als je met ze sprak. Tegen een hond of een kat praat je met neergebogen hoofd, nietwaar? Misschien hadden jullie ze daarom wel. Dan kon je met ze praten en vermijden om andere mensen aan te kijken. Mij aan te kijken.
            Ik zeg niet dat je dat niet wilde. Ik bedoel dat zelfs als je sprak je niets zei. Begrijp je wat ik bedoel?
            Je hebt me er een keer naar gevraagd, tijdens een van mijn zeldzame bezoekjes, of misschien was het in een openbare ruimte, misschien waren we elkaar toevallig op een feestje of bij een receptie tegen het lijf gelopen en stonden we daar en spraken met elkaar als vreemden, over die afgrond van zo veel misverstanden heen. En jij zei: ‘Denk je helemaal nooit aan ons?’ Je zei niet ‘wel eens’, je zei ‘helemaal nooit’ – ‘Denk je helemaal nooit aan ons?’ Alsof het voor ons beiden vanzelfsprekend was, voor de hele wereld zelfs, dat je moest uitgaan van het negatieve, dat het ondenkbaar was, zelfs in een vraag, dat je uitging van de mogelijkheid dat ik wel degelijk aan jullie dacht. En ik antwoordde, zoals ik altijd doe in dergelijke gevallen: ‘Ja, soms.' Terwijl ik het zei dacht ik, kon ik maar zeggen wat ik wilde, werden mijn antwoorden maar niet op de een of andere manier door jou voorafgegaan, dan had ik je kunnen zeggen wat tenslotte de waarheid was: ‘Altijd. Altijd. Onophoudelijk.’ En dat zou je plezier hebben gedaan. Zo veel plezier dat onze verstandhouding er misschien voorgoed door zou veranderen. Dat een gesprek tussen ons dan weer mogelijk zou worden.
            Of eigenlijk, voor het eerst mogelijk zou zijn.
            Maar natuurlijk zei ik het niet. Wat ik zei is precies wat jullie beiden vreesden dat ik zou zeggen, wat jullie mij stilzwijgend dwongen te zeggen, mijn gebruikelijke vlakke, defensieve, ‘Ja, soms’. Alsof ik jullie duidelijk wilde maken dat ik jullie niet nodig had, mijzelf de pijn wilde besparen van jullie zoveelste demonstratie dat jullie mij niet nodig hadden, maar daarmee natuurlijk juist jullie afwijzing onvermijdelijk maakte.
            ‘Je zit daar in het donker te piekeren,’ zei je een keer tegen mij. ‘Je zit in die flat van je naar buiten te kijken en ziet niets dan je eigen weerspiegeling.’
            Nee. Zoiets heb je nooit gezegd. Hoe had je dat gekund? En waarom zou je dat zeggen? Je hebt nooit meer aan me gedacht nadat ik ben vertrokken. Ik was degene die aan jou dacht. Die zich afvroeg of dezelfde rituelen nog in acht werden genomen, dezelfde ritmes, dag in dag uit. Omdat die rituelen en dat ritme in mijn eigen leven ontbraken, denk ik. Alsof, toen ik eenmaal alleen was, gescheiden van jullie, er nooit meer zoiets als een ritme zou kunnen ontstaan, er alleen nog afzonderlijke momenten zouden zijn die niets met elkaar te maken hebben. Veel afzonderlijke momenten, en daartussen gaten. En het was niet sinds mijn vertrek dat mijn leven zo begon aan te voelen, maar vanaf de dag in de badkamer, de dag dat ik binnenkwam en je daar vond, en me toen omdraaide en hem zag zitten, onbezorgd, schetsen makend. Tenminste, zo voelt het nu, als ik terugkijk.
            Omdat het misschien niet zo is gegaan. Misschien is het allemaal al veel eerder begonnen. Of erna. Misschien verbeelden we ons slechts dat we recht hebben op ritmes, ooit naar die ritmes leefden, terwijl er alleen maar momenten waren. Afzonderlijk. Onderscheiden. Als kralen aan een snoer. Alleen is er geen snoer. Of het snoer is gebroken en de kralen rollen weg over de vloer. Je zakt door je knieën en probeert ze allemaal op te rapen, maar eentje is er onder het bed gerold, je strekt jezelf uit, tast ernaar, maar daardoor rolt hij alleen maar verder weg, en dan, als je opstaat, stap je op een andere die al die tijd achter je lag, en hoor je hem barsten.
            Misschien was het geen schuld wat je voelde, maar angst. Een alles doordringende angst die je ongeschikt maakte om je plichten als moeder en als vrouw te vervullen. Had je dat schuldgevoel altijd al of kwam dat pas later? Voelde je je schuldig omdat ik niets voor je betekende? Of was je gewoon ongelukkig? De vragen vermenigvuldigen zich, antwoorden blijven uit. Alleen jij bent echt, je gebogen hoofd, die abrupte manier van je afwenden, die uren in de badkamer. De rest is – wat?

Om terug te komen op ons gesprek. Toen je zei: ‘Denk je helemaal nooit aan ons?’ en ik als altijd antwoordde, ‘Ja, soms,’ zei je meteen: ‘Niet heel vaak,’ alsof zelfs mijn gevoelens niet aan mij toebehoorden, jou van rechtswege bekend waren. Wat kon ik zeggen? ‘Niet heel vaak,’ zei je. Niet eens meer verhuld in de vorm van een vraag. En het leek je genoegdoening te verschaffen, dat ‘niet heel vaak’, uitgesproken op de toon van iemand voor wie niets verborgen blijft, en je wendde je af, waarschijnlijk was je al aan iets anders gaan denken nog voor je uitgesproken was, onze gedachtewisseling had geen belang gehad, had je nauwelijks geraakt, alleen maar bevestigd in wat je altijd al had geweten.
            Niet dat de vraag sowieso niet echt was. Alleen dat je concentratievermogen zo beperkt was. Je schoot naar voren, je sprong erin, zocht houvast, grip, wilde weten. En het volgende moment was je alweer vergeten wat het ook al weer was waar je een moment daarvoor niet uit kon komen. Kun je met zo iemand samenleven? Kun je mij kwalijk nemen wat ik deed?
            Je hebt er nooit aan gedacht mij te vertellen dat jij wel eens aan mij dacht. Nee. Ik was het die getuigenis af moest leggen. Ik was de aangeklaagde. Was het omdat je het vanzelfsprekend vond dat ik zou weten dat jij uiteraard voortdurend aan mij dacht? Of omdat je wilde je dat ik dat vanzelfsprekend vond? Of vond je het gewoon nodig om op dat moment, zoals op alle momenten, te benadrukken dat het de plicht van een dochter was om aan haar moeder te denken? Niet de plicht van een moeder om aan haar dochter te denken.
            Ik weet wat je wilde suggereren. Dat jij natuurlijk aan mij dacht, voortdurend aan mij dacht, dat dat vanzelf sprak. Dat wat jij wilde was uitzoeken of – nee, niet eens uitzoeken, maar gewoon even onder mijn aandacht brengen, mij bewust maken van het feit dat ik je tekort had gedaan door zo weinig aan je te denken, of zelfs helemaal niet. En vervolgens wendde je je af, alsof je, nu jij je punt had gemaakt, op iets anders kon overgaan. Alsof, nu je me zo onverwacht was tegengekomen, je op één belangrijk punt was ingegaan, automatisch precies bij dat ene punt was uitgekomen waar ik geen antwoord op had, alsof verder niets ertoe deed of relevant was, alsof het mechanisme in werking was gesteld dat aan de oppervlakte zou brengen, voor ons beiden zichtbaar duidelijk zou maken, dat ik gevoelloos was, dat ik tekortschoot als dochter. En nadat je dat had gedaan en je dat duidelijk had gemaakt, wendde je je af en ging je iets anders doen, alsof ik, wat ik ook zou zeggen, de implicaties van je vraag alleen maar zou kunnen bevestigen; wat ik ook zou zeggen, door het simpele feit dat de vraag gesteld was was het antwoord al glashelder, en al mijn woorden, mijn stiltes, mijn pogingen om mezelf te rechtvaardigen of jou te bekritiseren zouden alleen maar dienen ter bevestiging van wat jij altijd al had geweten: dat ik niet aan jullie dacht, of niet vaak genoeg, of niet op de goede manier.
            Maar misschien is dat niet eerlijk. Misschien heb je je afgevraagd, al was het maar voor een moment: heeft ze ons dan helemaal uit haar hart verbannen? Misschien kwetste die gedachte je zelfs wel even. Mijn dochter. Hoe heb ik haar verloren? Of een sprankje schuldbesef? Was ik het die haar verloor?
            Misschien draag je de gedachte altijd bij je: wij hebben haar dit aangedaan en ze heeft alle recht van de wereld zo over ons te denken.
            En dus ging je weg. Stoof zou een nauwkeurigere omschrijving zijn. Liet me achter. Ik had het nakijken. Kon alleen nog maar in de kamer rondkijken of hij er nog was. Dat is het enige wat ik me nog herinner. Alleen jouw vraag en mijn aarzelende antwoord en jouw antwoord daarop, en vervolgens je abrupte beweging, het laten zakken van je hoofd, die plotselinge draai, mij daar achterlatend, gestrand in het midden in de kamer.
            Nu ik eraan denk, die karakteristieke beweging maakte je niet toen je me gisteren binnenliet. En de vijandigheid was er ook niet. Het leek alsof je er alleen maar was om mij binnen te laten en naar hem toe te brengen. Natuurlijk deed je het voor hem, niet voor mij. Zodat hij mij kon zien, niet dat ik hem kon zien. Maar dat geeft niet. De redenen zijn onbelangrijk. Wat belangrijk is, is dat ik jou zou zien, en hem. Zien hoe hij opkeek van zijn krant, licht verbaasd als altijd. In de lange lage kamer met de grote tafel in het midden en de schilderijen langs de muren en hij achterin, bij het raam, aan dat tweede, kleinere tafeltje, opkijkend, verrast, geamuseerd, een weerspiegeling van licht schittert op zijn bril, zijn gezicht verstrakt tot een kleine glimlach. Hoe moet ik het zeggen? Volkomen zichzelf. Als altijd.


vertaling Eva van Oudshoorn
______________________
Bovenstaande is het eerste hoofdstuk van Gabriel Josipovici,  Contre-Jour – A Triptych After Pierre Bonnard (1986), dat in de vertaling van  Evan van Oudshoorn onder de titel Tegenlicht – een drieluik naar Pierre Bonnard, in mei 2020 verschijnt bij Uitgeverij Kievenaar.

Gabriel Josipovici (1940) is schrijver van romans, korte verhalen, toneelstukken en literair-kritisch proza. Hij werd opgeleid in Egypte en Groot-Brittannië en studeerde Engels in Oxford. Van 1963 tot 1998 was hij docent en uiteindelijk hoogleraar Engelse taal- en letterkunde aan de universiteit van Sussex, die hij verliet om zich volledig aan het schrijven te wijden. Hij publiceerde onder meer The Book of God (1988), Touch (1996), A Life (2001), de verhalenbundel Heart’s Wings (2010) en het esssayistische What Ever Happened to Modernism? (2010). Josipovici schrijft ook regelmatig stukken voor Times Literary Supplement.

BREYTEN BREYTENBACH - STILSCHRIJFFRAGMENTEN


 
'Parool', tekening van Breyten Breytenbach

uit het Afrikaans vertaald
door Laurens Vancrevel


"And yet we go on living closed lives, pretending we are not each personally responsible for the deaths we buy and sell. We go on living our sheltered lives among the potted plants and automobiles and advertising slogans. We don't want to know what the world is like, we can't bear very much reality." – Sam Hamill, 'A Poet's Work'


poëzie, lankmoedige lezer,
is een gebaar van rillende gewaar
wording in de richting waarvandaan
stilte nog eventjes gewaarwordt

       *

(maar begrip is slechts vibratie
van de klepklier
de lier van steen
die verstand wordt genoemd
wanneer de plons van verplaatsing tussen ons
rimpelend uitkringt
om in de poel
van nietweten te zinken:

het stemrecht van de lippen is stemzand
die overgangsbeweging
tussen bestaan en nietbestaan
waar verstand net als zand niet kan tellen
is een weergalming van het anderwoordlied van licht
in het gebied van anderwoordduisternis)

       *

poëzie helaas is een daad van geloof
per definitie slechts overdraagbaar
van mijn hart naar het jouwe
om daar net als de woordsprekende kikker
die doet alsof hij een haas is
in de oven uit te doven

       *

(de vogelverschrikker)

je vraagt of er een lijn is
zoals een kwijldraad door het dichtersleven?
misschien wel. of zoveel zo
dat ik niet weet of dat een herinnering aan het zelf
                                                                              zou zijn
of het touw dat zo trilde                             en zong
waaraan wat ik ben
mij heeft opgehesen om in de hemel te komen
om de dingen van de maan te gaan verstaan
                                                                              en nu blijf hangen
om mummiedroog te worden
                                                                              en te draaien
te draaien in de binnensmondse woordverslinding
van de donkere wind
of is er een verschil in de mompeling?

       *

maannaamnalaatsels

       *

wij delen deze aardbol
rollen in het ruimtestof
blaffen geluidloos hondsdol

naar het niets. zoeken bedoeling
bijten elkaar dood
zoeken liefde zoeken voedsel

worden groot en ziek
en onderdanig we strijden
voor vrijheid. we dromen

verloren onze dromen verloren
de beleving van de wereld
verzaken het licht. verloren onze zin

blaffen geluidloos hondsdol
tollen in het ruimtehol. stollen
tot woordstof op deze aardbol

       *

poëzie, zeg ik je
                                          is om met gesloten mond
alle variaties op een nietbestaand thema
te zingen                        als enige uiting
die wij met het onkenbare
in gemene zaak mogen bedingen

       *

want poëzie, lezer, wordt gebaard
in rillende gewaarwording
van de richting  waarvandaan
jouw stilte voor eventjes
gewaar wordt

voordat woorden
die speurend op kousenvoeten achterhalen
en beetgenomen
beroven van alle geloofwaardigheid

       *

en om dood te gaan
stukje voor beetje maar heel kort
die rottende wond te likken
en met de laatste bezittingen
papier, choreografie, een steentje gewikkeld
in een doek een kistje begraven te verworden

hier en daar en elders overal waar
of wanneer de tijd ophanden is
jij allang gewend geraakt
vergeten al ben je vergeten
hoe je stervend moest leven
zodat geen dood jou
ooit als een haan
weer op hol zal kunnen jagen

       *

en het gedicht dan?
is het de woordweerschijning
van het verdwijnende gezicht
hier op het papier?



september 2019
© 2019 Breyten Breytenbach, Parijs

_________________________________

In de afgelopen jaren zijn in Het Moment geregeld gedichten van de Zuid-Afrikaanse dichter Breyten Breytenbach (1939) geplaatst. De oorspronkelijke versie van de reeks 'Stilschrijffragmenten' is in september 2019 door de dichter gepost op het Zuid-Afrikaanse poëzieblog www.versindaba.com.za ter gelegenheid van zijn 80ste verjaardag op 16 september. Bij uitgeverij Podium is onlangs de tweetalige anthologie Allerliefste uitgebracht, eveneens ter ere van Breytenbachs verjaardag.

GERT DE JAGER - DRIE GEDICHTEN



De berg


Ik zal de berg beklimmen en al het lieflijke,
al het lieflijke aanschouwen
dat ik tegenkwam, schreef de dichter,
in mijn leven – die veel doden
had gezien, maar niet dood
was gegaan.

Wat valt er aan toe te voegen?
De verwarde droom na een jetlag,
dat je op de gekste momenten
wakkerschiet?

Of gewoon het uitvallen van functies?


***

Zo zal het niet gaan


De laatste schooldag,
of dag samen,
of dag ergens op een plek:
ze vormen het ijzeren repertoire.

Maar omvang en eind van het universum:
wie leeft en zorgt, kijkt omhoog
en denkt
aan de laatste man op de maan.

De laatste man op de maan nam afscheid
met een besef van voorlopigheid.

Drank, veel drank,
en een spirituele wedergeboorte.
Daarna liet hij de drank staan.

Zo zal het niet gaan.


***

Ik heb zin in een Spätstil


Ik heb zin in een Spätstil. Scherpe,
ragfijne contouren die verdwijnen,
overvloeien in grove streken die
werkelijkheid en onwerkelijkheid
met elkaar verbinden.

Mijn hand die niets meer tegenhoudt:
verval niet, stasis niet, niks.
Nog niet de illusie van vergankelijkheid,
schreef de dichter:
een regel om even goed te bekijken.
De dichter weer: het dier in mij sterft.
Maar dat doet het eerst niet, later wel.


________________________
Bovenstaande gedichten maken deel uit van de bundel Schitterende, labiele knooppunten, in september 2019 verschenen als deel 6 van de Gaia • Chapbooks reeks, verkrijgbaar als paperback: https://bit.ly/2lEcCRK en als e-book: https://bit.ly/2krV2QV .
Gert de Jager werd in 1957 geboren te Raamsdonksveer. Behaalde een gymnasium-alfadiploma en studeerde Nederlands en Algemene Literatuurwetenschap in Utrecht. Schreef een proefschrift waarop hij in 1992 promoveerde. Werkte een aantal jaren als vervanger in het middelbaar onderwijs: een constructie die veel ruimte liet voor lezen, schrijven en reizen. Sinds 2002 werkzaam als docent Nederlands op het Barlaeusgymnasium in Amsterdam. Eerder verschenen van hem onder meer de bundels Een ernstig gezicht (2015) en Dieren op schaal (2019).

ARNOUD VAN ADRICHEM - SCHELP


Een open einde?
Nee, het is net begonnen
met een hondse grom.

Een herder blaft naar
golven die zich terugtrekken,
opnieuw aanrollen

als monologen.
Deze scène biedt dekking,
die andere niet.

Zeg, een zacht geluid,
verborgen in duingras: daar
waar de nadruk ligt.

Afstandelijk? Ik?
Roep me en ik weet precies
op welk strand je ligt.

Als je diep nadenkt
over een stap, blijft één been
langer in de lucht.

Wij, midden op zee,
watertrappelend. Het schip
verdwijnt traag uit beeld.

Hier zijn geen haaien.
Klap je laptop dicht, liefste.
Palmboombladeren
       
wenden de zon af.
Een hitteschild. Ik bedoel
ouderwets zwetend.

De ochtend hangt scheef.
Uit zijn scharnieren geklapt?
Nee, de zee kan niet

tegen haar verlies.
Niet afwachten, begin maar
gewoon met filmen.

Wat mij doet denken
aan een genereus gebaar:
een briesje passeert.

De enormiteit
van een accumulatie:
alles opgesomd.

Waar gaat dit over?
De Sahara in mijn schoen.
Hè, ik vraag je wat…
       
Waar is al dat geld
gebleven? Ik zeg: nergens.
Het moet ergens zijn.

Het kompas weet niet
wat je nu wilt, het loodst je
zeilboot in de buurt

van een verlangen.
Gebruik je ziel maar als zeil.
Zichzelf verscheurend?

Grofkorrelig zand
uit een oude zwart-witfilm
op het strand gestrooid.

Viriel likt de zon
aan het ijsje in je hand.
Je blikje bier zweet.

De zee staakt, wolken
verzaken, zand graaft zand in.
De zon brandt alleen:

zo’n lampje dooft niet.
Een vuurtorenschijnsel streelt
wat de zee serveert.

De wind komt straks bij
je ruisen. De avondkrant
bevat bloedsporen.

Geen bloed, maar ketchup.
Een horizon, een hekje
dat gesloten blijft.

Krijg je een inval?
Snel, volg hem. Onze radar
detecteert gêne.

De zon lijdt aan staar.
Een ijsblokje glijdt tussen
twee zachte borsten.

Plomp als een pompoen:
een moeder bukt en toont haar
diamanten string.

Onze schaamte smelt
op een zonwarme strekdam.
Een axioma?

Ja, de logica
als fenomenologie.
Het gezond verstand

WIEL KUSTERS - VIER GEDICHTEN UIT ITALIË



1

In de bus naar Perticara,
weet ik dat ik nooit meer ergens anders
zal zijn dan waar ik altijd al was,
hoe hoog de bergen ook gaan,
hoe laag de dalen in mijn vlees gaan liggen
onder hun schijn
van as.

Sulphur, museo storico
minerario, van steen tot
zwavelbrood, geel land
boven zijn duistere erts,
onder zijn lichtende graan.

Zuur,  gestegen in zijn regen,
vond een weg terug  – naar boom
en gras.

Ik wreef de steen totdat hij stonk.


2

'Quale traccia? Ik breng u daar.'
Wij hebben nog niemand gevolgd
anders dan hem: de ingeving die
voor ons hinkt, vinger aan de knop,
galant een lift ontbiedt, ons noodt
en verderop, lagen lager,
nog een keer. 'Betaal mij en
verwacht uw trein,
nu pas.'


3

Vesuvius achter het blauw
van de herinnering
en grauw als doodssymbolen
in ons misverstaan.

Ik heb de aarde aangeraakt
van de plaats waar ik begon
naar de vulkaan. Nog warm
de bodem waar mijn hand
mijn voetstap vond.


4 (Cristo velato, Cappella Sansevero, Napels)

Ongenaakbaar zacht, doorschijnend en opaak,
nabij tot in zijn verste verte.
                                                     Steen
uit Gods hand, met de werper verbonden
totdat hij viel en zichtbaar werd
dat hij voorgoed alleen zal moeten zijn
met zijn triomfantelijk falende vanger.


24 april 2019